و اما « كفّارهء جمع » ، كفّارهء قتل مؤمن است از روى عمد و ظلم و كفّارهء افطار است در ماه رمضان به چيز حرام بنابر احتياط ( واجب ) . و آن عتق رقبه است با دو ماه پىدرپى روزه گرفتن و اطعام شصت مسكين . مسأله 1 - در بريدن زن موى سرش را ، بين همهء آن يا قسمتى از آن به طورى كه عرفاً صدق كند كه موى سرش را بريده فرقى نيست . همانطور كه بين اينكه در مصيبت شوهرش و مصيبت غير او باشد ، و بين قريب و بعيد فرقى نمىباشد . و اقوى آن است كه تراشيدن و سوزاندن آن به آن ملحق نشود اگر چه مخصوصاً در اولى احوط ( استحبابى ) است . مسأله 2 - در خراشيدن صورت ، خراش همهء آن معتبر نيست ، بلكه مسمّاى خراش كفايت مىكند . البته ظاهر آن است كه آمدن خون از آن معتبر است . و خراشيدن غير صورت و لو اينكه خون بيايد اعتبار ندارد . و پاره كردن لباسش اگر چه براى فرزند يا شوهرش باشد اثرى ندارد ، چنان كه اگر مرد صورتش را بخراشد يا مويش را ببرد و يا لباسش را براى غير فرزند و غير زوجه‌اش پاره كند اثرى ندارد . البته در فرزند ، بين پسر و دختر فرقى نيست و در اينكه شامل فرزند فرزند شود تأمل است . و احتياط ( واجب ) در فرزند پسر اين است و ظاهراً شامل فرزند دختر نمىباشد اگر چه احوط ( استحبابى ) است . و بعيد نيست كه زوجه شامل زن غير دائمى هم بشود مخصوصاً اگر مدت آن طولانى باشد . احكام كفّارات مسأله 1 - در كفّاره ، عتق كافر ، مطلقا كفايت نمىكند ؛ پس اسلام ، در عتق شرط است . و در كفايت كردن آن ، مرد و زن و كبير و صغيرى كه در حكم مسلمان است - به اينكه يكى از پدر و مادرش مسلمان باشد - مساوى است . ليكن در كفّارهء قتل ، ترك احتياط به عتق كسى كه بالغ است ، سزاوار نمىباشد . و نيز شرط است از عيوبى كه موجب آزاد شدن قهرى او مىشود مانند كورى و جذام و زمين‌گير شدن و تنكيل ( عقوبت شديد ) سالم باشد ؛ و بقيهء عيوب مانعى ندارند . پس عتق كر و عتق لال و غير اين‌ها كفايت مىكند و عتق عبد فرارى اگر چه جايش معلوم نباشد مادامىكه مرگ او را نداند ، كفايت مىكند .